9.5.06

Ondernemers als stamhoofden...?!

'Eigenlijk gedragen ondernemers zich net als traditionele stamhoofden. Het uitwisselen van giften, beginnend bij de ruil van visitekaartjes, toont grote overeenkomsten met de traditionele ruil van bijvoorbeeld mooie vrouwen, een dans of de voor sommigen bekende Kula-ring'.

Als antropoloog in spé, met speciale interesse voor de sociale processen die ten grondslag liggen aan de moderne economie, doe ik onderzoek naar de wijze waarop ondernemers omgaan met hun sociaal kapitaal. Sociaal kapitaal komt voort uit de interactie met anderen. Ik onderscheid het in drie dimensies; de structurele dimensie (je netwerken, zijn het meest tastbaar en meetbaar), deze dimensie wordt in stand gehouden door de relationele dimensie (reciprociteit en vertrouwen) en de cognitieve dimensie (gedeelde waarden en codes). Mijn belangrijkste bevinding en stelling is dat reciprociteit de hoeksteen vormt van het sociaal kapitaal van de ondernemer. Daarnaast stel ik dat antropologische theorieën over gift-exchange in sterke mate de processen beschrijven waar de moderne ondernemer zich dagelijks in begeeft.

Om beide stellingen te onderbouwen zal ik ingaan op wat een gift aan reciprociteit met zich meebrengt. Een gift is 'alles wat mogelijk kan worden gedeeld, iets wat zin heeft en iemand een verplichting of een schuld kan opleggen'. Het uitwisselen van giften zorgt voor het ontwikkelen en bevestigen van een relatie van solidariteit, het creëert een relatie van reciprociteit, wederkerigheid. Een relatie van reciprociteit kan worden omschreven als een relatie van geven en nemen tussen personen die aan elkaar gelijk zijn. De gever wil met het geven van een gift laten zien dat de ontvanger belangrijk voor hem is. Het geven van een gift heeft een dualiteit in zich en brengt hiermee verandering aan in de relatie. Deze dualiteit uit zich enerzijds in het creëren van een relatie van solidariteit (gever deelt immers wat hij heeft), anderzijds uit het zich (onbewust) in een relatie van 'superioriteit' (ontvanger accepteert de gift en plaatst zich in 'schuld' ten opzichte van de gever of diens netwerk). Deze 'schuld' hoeft niet direct te worden terugbetaald. Algemene reciprociteit, de vorm waar we het hier over hebben, laat zich namelijk kenmerken door een altruïstisch karakter. Het gaat om hulp die, indien mogelijk en in welke vorm dan ook, ooit wordt teruggegeven. De gift creëert dus een sociale band die aan de ene kant kleiner wordt, maar aan de andere kant, voor een bepaalde periode, juist groter. Door deze interactie zorgen zowel gever en ontvanger voor het creëren van een samenleving (netwerk) waarin zij beiden kunnen leven en functioneren.

Evenals in traditionele samenlevingen onderschrijft of initieert ook in ondernemend Nederland de materiele stroom de sociale relaties. Ondernemers doen immers aan gift-ruil. Zoals hierboven gesteld, begint dit met het uitwisselen van elkaars visitekaartje. Hiermee bevestig je dat je een relatie wilt aangaan met de ander. Je geeft een deel van je identiteit 'weg' door de ander toegang te verlenen tot de poorten van je netwerk. Deze reciprocitaire relatie ontwikkelt zich middels de uitwisseling van bepaalde info, het doorgeven van namen van netwerkcontacten, adviseren, het uitnodigen op (netwerk)bijeenkomsten, etc. Ondernemers zijn continu op zoek naar horizontale (informele) relaties, daarbinnen floreert reciprociteit het beste en kan men uiteindelijk 'het meeste gedaan krijgen'. De wederzijdse afhankelijkheid die voortvloeit uit reciprociteit is dan ook kenmerkend voor de economie als systeem waarin de ene ondernemer 'afhankelijk' is van andere ondernemingen. Dit systeem uit zich in de structurele dimensie van sociaal kapitaal; in de netwerken en het voortdurend netwerken. Veel aandacht moet dan ook worden besteed aan de relationele dimensie, aan het niveau van wederkerigheid dat in je netwerken aanwezig is. Met reciprociteit binnen je netwerken breng je deze op een ander niveau.
Herken je dit? Doe jij ook aan gift-exchange? Misschien niet dat je vrouwen (of mannen) of dansen uitwisselt, maar toch...?!

Enige tijd terug ontmoette ik Martijn Aslander. Kijkend naar de twee types van economische transacties - reciprociteit en redistributie - zie ik een overeenkomst tussen de laatste en Martijn. Martijn verbindt mensen, ideeën en informatie met elkaar. Hij verzamelt deze en verdeelt ze weer (en voegt iets toe). Redistributie is anders dan reciprociteit. Het speelt zich af binnen relaties, kent een sociaal centrum met sociale grenzen en gaat over de collectieve actie van een groep. Reciprociteit daarentegen speelt zich af tussen relaties en veronderstelt twee kanten met verschillende sociale en economische belangen. Redistributie is dus een systeem van reciprociteiten. De interessante vraag (discussie!) is wat er gebeurt wanneer het stamhoofd van zijn plek verdwijnt. Niemand minder dan zijn stam (netwerk) zal er het meeste onder lijden... Hoe zie jij dit?

Bovenstaande zijn enkele (voorlopige) bevindingen en vragen uit mijn onderzoek. Ik ben zeer benieuwd naar reacties!

Met vrolijke groet,
Laurens Zaalberg

4 Comments:

At 08:51, Blogger Annedien Hoen said...

Hallo Laurens,
Dank voor dit verrassende, diepgaande perspectief op netwerken!

Ik denk dat hoe dan ook de best verbonden, meest proactieve supernode in een netwerk niet zonder meer kan verdwijnen zonder dat het netwerk hier onder lijdt. Helemaal niet als dit aan een bepaald gedachtengoed verbonden is. Wat ik hier ook interessant aan vind is het 'rekenen op wederkerigheid', terwijl er bij mensen (bewust of onbewust) toch ook vaak een vraagstuk op de achtergrond meedraait over altruïsme en egoïsme. Dit is zo diepgeworteld dat het eigenlijk altijd een rol gaat spelen in een context als deze. Ik vergelijk het bijvoorbeeld met de filosofische vraag: als je goed doet, en dat geeft je een goed gevoel, is het dan nog wel goed of is het eigenlijk zelfzuchtig (en maakt dat uit, of niet?). Moet liefdadigheid dan een straf zijn, eigenlijk?
Op eenzelfde manier: als wat je doet goed is voor de groep maar daarmee uiteindelijk ook voor jezelf, is het dan eigenbelang? En is eigenbelang 'slecht' of niet? Een stamhoofd handelt indachtig het belang van zijn/haar stam, maar waar komt dát dan vandaan? En hoe kan het dat de stam dan accepteert dat het stamhoofd blijkbaar weet wat goed is voor hen? Hoe wordt er omgegaan met rebellen? Wanneer prijs je jezelf uit de gratie in je groep (netwerk?).

Met name die laatste vraag vind ik dan heel interessant: hoe kan je het als stamhoofd of stamlid verknallen binnen dit model? Wanneer word je 'afgezet' of uitgestoten?

 
At 00:41, Anonymous Anonymous said...

hey,
Ik heb een klein vraagje
Waarom voelen we ons verplicht een geschenk te beantwoorden met een tegenprestatie? Zou u het kunnen Illustreren met een voorbeeld?
Het boek van Marcel Mauss beschrijft voornamelijk ‘archaïsche’ samenlevingen. Is ‘Le don’ nog
relevant vandaag? Waarom (niet)?

 
At 23:51, Anonymous vierde dimensie said...

verder lezen over de vierde dimensie:
de vierde dimensie

 
At 07:07, Anonymous World Fashion News said...

ik ben echt onder de indruk van uw site te bekijken, zijn informatief en nuttig, ga ik om het te houden in mijn bladwijzers en ik hoop dat u het zult houden ...

 

Post a Comment

<< Home